تبلیغات
وبلاگ شخصی توفیق بیتوشی - بیت و بیت‌خوانی

تازه ها : ظرفیت شعر ایرانی جهانی نیست . . .
نویسنده :توفیق بیتوشی
تاریخ:پنجشنبه 20 مهر 1391-11:21 ق.ظ

بیت و بیت‌خوانی

بیت و بیت‌خوانی
در میان آثار فولكولوریك و  عامیانه كردها، در جنوب استان ‌آذربایجان غربی،‌داستانهای اسطوره‌ای و افسانه‌ای منظومی وجود دارد كه مطالعه،  بررسی،‌ تحقیق و ترجمه آنها از هر نظر شایان توجه  واهمیت است؛ زیرا اغلب این منظومه‌های عامیانه ریشه‌ای بس عمیق در تاریخ و فرهنگ بومی این منطقه دارند. این منظومه‌ها در میان كردها به بیت(Beyt) و گاهی به چریكه ( cirike) مشهورند،  (1) ولی كلمه بیت بیشتر استفاده می‌شود و زبانزد خاص وعام است.بیت قسمتی از ادبیات مخصوص لهجه‌های كرمانجی وعبارت از اشعار مخصوص هجایی است كه در كردستان،‌عراق، خاصه در شهرهای اربیل و كوی سنجاق و رواندز و نواحی اطراف‌ آن، به مناسبت آهنگ مخصوص آن حیران (‌Hiran) و در بخش غربی رود زاب كبیر كردستان عراق به خصوص در نواحی بادینان (Badinan) ، كه شامل(‌دهوك و اگره( عقرب) و زاخو و زیباری است، لاوك نماینده می‌شود؛ ولی نام كلی این ترانه‌ها بیت است.(2)
دكتر» عزت‌الدین مصطفی رسول« در مورد محتوای بیتها می‌نویسد:»بیتهای كردی تنها بازگو كننده احساسات و رویدادهای عشقی ودلداری نیستند، بلكه بعضی از آنها توام با آن، بیان كننده قهرمانیها و دلاوریهای كم نظیری نیز می‌باشند.»(3)
تعزیه و مرثیه خوانی نیز در بیت جایگاه ویژه‌ای دارد. در بیت،‌اغلب زنان در سوگ دلدار، شوی،‌پدر و برادر و ... نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی می‌كنند.
در بیت »شریف هموند«، ‌هنگامی كه شریف در مبارزه با فرمانروایان بابان كشته می‌شود،‌خواهرش مرثیه سر  می‌دهد:
سپرش زرد، مادیانش در رهوار
دستمال ابری بر سرش در اهتزاز
شریف را نكشید جوان گرمسار
سپرش زرد، مادیانش كهررنگ
شریف را نكشید، دلدارش در انتظار (4)
بیتها با اینكه در ایران كاملا شناخته شده نیستند و كمتر مورد توجه محققان و  پژوهشگران قرار گرفته‌اند، اما از دیرباز مورد توجه مستشرقان وخاورشناسان بوده‌اند.
استاد دكتر »عبیدالله ایوبیان« در این زمینه می‌نویسد:»از قرن هفدهم به بعد، مستشرقان و پژوهشگرانی مانند »گرزنی«، »ژابا«، »یوستی«، »میجرسون« و »اسكارمان« به كردستان آمدند و به تحقیقات و ضبط متون كردی پرداختند و بیتها را جمع آوری كرده ودر خارج به چاپ رسانده‌اند.(5)
واژه بیت با اصطلاح ادبی رایج در زبان فارسی كه به دو مصرع یك شعر اطلاق می‌شود، متفاوت است. بیت كردی به قول معروف گاهی مثنوی یك من كاغذ و دربرگیرنده صدها دو بیتی است.
استاد »قادر فتاح قاضی« بیت شناس معروف كرد،در مورد پیشینه این واژه می‌نویسد: »دو كلمه بیت و چند واژه مشابه به آن در موسیقی و آثار فولكلوریك سایر نقاط كشور نیز به كار رفته است. چنانكه در آذربایجان ،‌ترانه‌های محلی‌ای كه عاشقها می‌خوانند، بیاتی یا »بویاتی« می‌نامند. همچنین بنابه نوشته  »ابوالقاسم فقیری« در كتاب »ترانه‌های محلی« نوعی ترانه در فارس وجود دارد كه آن را »واسونگ « یا بیت می‌نامند«(6)
استاد قادر فتاح قاضی براساس گفته بیت‌خوانهای قدیمی، بیتها را به چهار گروه تقسیم‌بندی كرده است:
1- بیتهای مجازی: به بیتهایی گفته می‌شود كه سرگذشت عشاق و قصه‌های عاشقانه را بیان می‌كند. مانند زهره و مشتری، مم و زین و مهر و وفا.
1- بیتهای حقیقی: در این بیتها برعكس بیتهای مجازی از خداشناسی و مسایل دینی و اخروی صحبت به میان می‌آمد، مانند بیتهای زنبیل فروش، عقیده، قبر و شیخ صنعان.
2- بیتهای مجلسی: در این بیتها از روایات و سرگذشت‌های تاریخی و جنگها سخن به میان می‌رود و چون در مجالس و محافل بزرگان خواندن این دسته از بیتها رایج‌تر بود؛ لذا این بیتها به مجلسی معروف شدند.
در روزگارما بیت مجلسی به بیتهای شایسته و با ارزش و لایق مانند:‌»دمدم«،»حاتم«،‌ »آرحمان پاشا به به « و »لشكری« اطلاق می‌شود.
4- بیت داوت Dawat (رقص) این بیتها مخصوص برپا كردن رقص بود و در حین رقص خوانده می‌شد، مانند »شم و شمزین و بیت مدینه«. (7)
اما نگارنده بر این باور است كه باید در تقسیم ‌بندی كهن تجدید نظر شود و بیتها را براساس محتوا و بینش كنونی از آنها تقسیم كرد، لذا با توجه به محتوای بیتها می‌توان آنها را این گونه نیز دسته‌بندی كرد:
1- بیتهای حماسی و اسطوره‌ای : در این دسته از بیتها نمادینهای اسطوره‌ای و حماسی از فرهنگ كهن ایرانی وجود دارد، مانند: شیخ مند و شیخ رش(sex mendosex Res) بیت، مم و آلان (Memaian)  و مم و زین (Memuzin)  در این نوع از بیتها ، نهادینهای حماسی و اسطوره‌ای فرهنگ دیرپای ایرانی به خوبی مشاهده می‌شود. تبدیل شیخ مند به مار،‌مبدل شدن شیخ رش به قوچ، سفر افسانه‌ای شیخ رش به خورشید، نبرد شیخ مند و شیخ رش را می‌توان نمادین دیرینی از مبارزه بی پایان دو نیروی نور و ظلمت دانست. در بیت مم و زین و مم آلان نیز نمادینهای گوناگونی از عصر اسطوره‌ای فرهنگ ایرانی دیده می‌شود.
2- بیتهای رزمی: شامل آن دسته از بیتهاست كه در بیشتر آنها عنصر كرد ایرانی با  عناصر واقوام غیر آریایی و غیر ایرانی، مانند اعراب، تركها و رومیان در جنگ و ستیزند. این دسته از بیتها انسان را بی اختیار به یاد حماسه‌های اسطوره‌ای شاهنامه فردوسی و مبارزات دیرین اقوام  ایرانی با تورانیان و تازیان می‌اندازد. در این رده می‌توان به بیت لشكری، بیت درویش، عبدی و شیخ میزروی ایزدی اشاره كرد.
3- بیتهای بزمی: در حقیقت  همان دسته از بیتها را شامل می‌شود كه استاد قادر فتاح قاضی از آنها تحت عنوان بیت داوت (Dawt) و رقص نام برده است. با این تفاوت كه رقص كردی (چوپی Copi  و هه‌لپه‌ركی Helperki) با رقص فارسی تفاوت فاحشی دارد. بیت شم و شم زین از جمله این نوع بیتهاست.
4- بیتهای مذهبی: گروهی از بیتهاست كه استاد فتاح قاضی از آنها با نام بیت حقیقی یاد كرده است. در این دسته از بیتها سخن از مسایل مذهبی، دنیا و آخرت، جنگهای صدر اسلام و رشادتهای سرداران صدر اسلام به ویژه مولا علی(ع) سخن به میان آمده است، در این زمینه می‌توان به بیت خیبر و بیت عبدالرحمن اشاره كرد.
5- بیتهای مجازی یا عاشقانه: شامل بیتهایی است كه در آن سرگذشت عشاق و قصه‌های عاشقانه بیان می‌شود،‌كه بخش بزرگی از بیتهای كوتاه را در بر می‌گیرد. مانند: حیران، آزیز، ‌بهاره و غیره.
شایان ذكر است كه بیشتر چریكه‌ها ( بیتها) آمیخته‌ای از نظم و نثراند. بیت دارای قطعات و قسمتهایی است كه خواننده با صحبتهای عادی آن را نقل می‌كند ولی در قسمتهای منظوم قطعا باید با آهنگهای ویژه‌ای خواند شود.
قسمتهای منظوم بیتها به نظم عروضی نیستند، بلكه به شكل سیلابی یا هجایی یا صحیح‌تر بگوییم، دارای تناسب اصوات هستند زیرا در غالب موارد تعداد سیلابهای مصرعی با مصرع دیگر مساوی نیست و فقط وحدت قافیه است كه آنها را شعر می‌نمایاند.
قسمتهای منظوم همیشه با موسیقی غم انگیز و محزون كردی از قبیل ‌آخ آخ، لی لی، لو لو ، آمان آمان، حیران و لاوك خوانده می‌شود.
روش كار و جمع آوری بیتها
بیت تا حدود 20 سال قبل در منطقه مهاباد همچنان رایج بود و بیت خوانان مشهوری در منطقه می‌زیستند واكثرا در شبهای رمضان و شبهای طولانی زمستان در شهرها و روستاهای منطقه، در منازل و قهوه‌خانه‌ها، مساجد و تكایا به بیت‌خوانی می‌پرداختند و اغلب از این راه امرار معاش می‌كردند. اما دگرگونیهایی كه در مناسبات اقتصادی واجتماعی جامعه پدید آمد و با ظهور وسایلی چون رادیو، تلویزیون، ضبط صوت و ویدئو و اخیرا ماهواره، به كلی بساط بیت و بیت خوانی برچیده شد و اغلب بیت خوانان قدیمی نیز یكی پس از دیگری فوت كردند، به طوری كه نزدیك به بیست سال قبل در منطقه مكریان حدود یكصد بیت خوان وجود داشت؛ در حالی كه هم‌اكنون تعداد آنان انگشت شمار وبسیار  اندك است و دیگر حتی جوانان روستایی هم حاضر نیستند برای احیای این سنت دیرینه - به فراگیری بیت بپردازند؛ با این روند در آینده‌ای نه چندان دور،‌ریشه بیت و بیت خوانی به كلی قطع خواهد شد.
بیت در استانهای كردستان، كرمانشاه  و  ایلام نیز وجود داشته است، در میان عشایر و قبایل كرد شمال خراسان هم می‌توان سراغ بیت را گرفت. آنان بیت را »لی - لو« می‌نامند.
در محدوده استان كردستان، سابقا در سنندج و اطراف آن بسیار متداول بوده است.(8) بیت سیاچمانه ( سیه چشم)، عزیز وتكش،‌ تاقه‌دار( درخت تنها) حسین چاپانی و شیرین و فرهاد از جمله بیت‌هایی هستند كه در آن دیار هنوز ورد زبان پیرمردان و كهنسالان است.
از مرحوم كدخدا »اسماعیل نرانی« بیت سنجرخان( 1240 - 1373 ) و از »اسماعیل زند سلیمی« بیت شیرین و فرهاد را شنیده‌ام . (9)
بیت عزیز و تكش از جمله بیتهای معروف استان كردستان است. براساس روایت بیت، عزیز وتكش دو برادر از ایل منمی در منطقه دیواندره بودند. عزیز وتكش در اواخر حكومت قاجار علیه ظلم و ستم رجال قاجار در منطقه قیام كردند و هر دو در نبرد كشته شدند. شرح حال آنها به صورت منظومه‌ای عامیانه سروده شده است.
سواران منمی صف بسته و مصمم‌اند
جان عزیز را از گزند سپاهیان قاجار برهانند
»عزیز» با تفنگ سرپر و »تكش« با هفت تیر
در محاصر افتاده‌اند
حسن حلقه‌ی‌ محاصره را می‌شكند
اما لشكریان دشمن فراوانند
مادیان تكش رهوار است
جنگاوران منمی خستگی ناپذیرند(10)
بیت حسین چاپانی نیز از جمله بیتهایی است كه در استان كردستان رایج بود، نگارنده در سال 1346 با بیت خوانی به نام »عبدالله كرده«‌آشنا شد كه این بیت را نیك می‌خواند:
میرزام رنجبر، میرزان رنجبر
درختی نشاندیم با خون جگر
درخت افراشته شد چون پایه
من و لیلی نشستیم در سایه
سیاچمانه و سحری، زیلان و شمال،‌میرزام قله دالاهو و یارممد خان، هم از جمله بیتهایی هستند كه در استان كرمانشاه سروده می‌شوند. سیاچمانه در مناطق اورامان و شمال غربی كرمانشاه هنوز از جمله معروف‌ترین بیتهاست. در استان ایلام معروفترین بیت، بیت شاكه و منصور است كه هم اكنون نیز بر سر زبانهای روستاییان پاك دل آن دیار جاری  است.
سابقه ثبت و ضبط بیتها در كردستان ایران
گرچه بیت در میان همه  عشایر وقبایل و روستاییان كرد در ایران رایج است؛  ولی  عمده‌ترین قلمرو كنونی آن را باید در میان كردهای آذربایجان غربی جستجو كرد. لذا روشنفكران كرد در همین منطقه در ثبت و ضبط و ترجمه و نشر بیتها گامهایی برداشته‌اند.
نخستین كسی كه به اهمیت بیتها پی برد و مجموعه‌ای از آنها را گردآوری و منتشر كرد،‌دانشمند آلمانی پرفسور »اسكارمان« است. وی در سالهای 3 - 1901 م در منطقه مهاباد زیست و بیتها را جمع‌آوری و ثبت و ضبط و ترجمه كرد و مجموعه‌ای را تحت عنوان تحفه مظفریه در سال 1905 میلادی در برلین انتشار داد.(11)
استاد»عبیدالله ایوبیان« نیز در سال 1342 چریكه (‌بیت) خج و سیامند را با همكاری دانشگاه تبریز انتشار د اد. پس از انتشار این دو مجموعه ،‌روشنفكران كرد كه متوجه اهمیت فراوان بیت در مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی شدند؛ به گردآوری و ترجمه و نشر بیتهایی اقدام كردند كه در زیر به تعدادی از این كارها اشاره می‌شود:
1- ایوبیان ،‌ عبیدالله. گوماتا یا ابراهیم  ادهم وافسانه زنبیل فروش كردی،‌مجله مهر، شماره 12، تهران. 1344.
2- فتاح قاضی، قادر ، مهر و وفا - تبریز 1345.
3- فتاح قاضی، قادر، شیخ صنعان - تبریز 1346.
4- فتاح قاضی، قادر. بهرام و گلندام - تبریز 1347 .
5- قاضی، محمد و حسین. »سخنی درباره منظومه بیتهای كردی و لاس و خزال«، مجله جهان نو، شماره 1 - تهران 1348.
6- ابراهیمی، عزیز، قلعه دمدم و خان زرین پنجه- مهاباد 1348.
7- قاضی،‌حسن، سیدوان( كتاب ارك)- تبریز 1349.
8- فتاح قاضی، قادر، منظومه كردی شیخ فرخ و خاتون استی،‌تبریز 1351.
9- فتاح قاضی، منظومه كردی گه لو. (‌نشریه دانشكده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)‌شماره 28 ، زمستان 1353 .
10- فتاح قاضی، قادر. سعید و میر سیف‌الدین بگ ( متن كردی - فارسی) تبریز 1353
11- حسینی، عبدالحمید، كاكه میر و كاكه شیخ، (پژوهشنامه موسسه آسیایی) سال دوم،‌شماره 1 - 4 ، شیراز 1353.
12- حسینی، عبدالحمید ،‌لشكری، ( پژوهشنامه موسسه آسیایی) ، شماره 4 و 3 ،‌شیراز 1354.
13- حسینی،‌عبدالحمید، برایموك، (پژوهشنامه موسسه آسیایی)، شماره 2 - 4 ، شیراز 1354 .
14- حسینی، عبدالحمید، سوارو (‌پژوهشنامه موسسه آسیایی)، شماره 2، شیراز 1345.
15- آصفی،‌عزیز، حماسه دمدم و خان زرین دست، (‌پژوهشنامه دانشكده ادبایات و علوم انسانی،‌دانشگاه جندی شاپور)، شماره اول، سال اول 1345 ، اهواز.
16- فتاح قاضی، قادر،‌عبدالله خان مكری، نشریه دانشكده ادبیات و  علوم انسانی، دانشگاه تبریز، شماره 123 ، سال 29 ، تبریز 1354.
17- فیضی‌زاده، طه، درباره داستان عارفانه شیخ صنعان، تبریز 1365.
18- بحری،‌احمد. منظومه‌های پایزه. مهاباد، 1373.
19- ربانی، محمد ، چریكه( داستان) خج و سیامند- به زبانهای كردی، فارسی. فرانسه، انگلیسی و آلمانی، تهران، 1374.
بیت در میان سایر اقوام ایرانی
تا آنجایی كه محدوده تحقیقات نگارنده اجازه می‌دهد، می‌توان گفت اغلب اقوام دیگر ایرانی نیز منظومه‌هایی شبیه بیت دارند. داستانهای منظوم اصلی و كرم، كوراو غلی و غریب و شاه صنم كه به وسیله عاشقهای آذری خوانده می‌شوند، از جمله بیتهای آذربایجان هستند.
در میان عشایر و قابل قشقایی نیز به نمونه‌هایی از بیت بر می‌خوریم، شعر در میان ایل قشقایی پایگاهی درخور توجه دارد. عشایر اغلب به هنگام كوچ، عروسی، عزا و در محافل خصوصی‌ خود هر كدام به سهم حافظه‌شان شعری می‌خوانند و بیشتر سرایندگان این اشعار ناشناخته‌اند.(12)
ایلات لر،‌چه ‌آنانكه در لرستان ساكن‌اند و چه لرهای بویر احمدی و بختیاری همه كم و بیش داستانهای منظومی دارند كه آن را بیت گویند.
معروف‌ترین بیت و منظومه لران لرستان، منظوه »دارجنگه« است كه به قول استاد مرحوم »انجوی شیرازی«، شاید بتوان گفت كه این منظومه‌ای است بی‌مانند و از زبان درختی كهنسال. در منطقه لرستان می‌گویند كه تا حدود 50 - 60 سال پیش از این در بخش »چنگی« در قسمت جنوبی رودخانه »كشكان« و در شاهراه بزرگ بین بخش چنگی و »كوهدشت«، درخت بلوط كهنی بر راه جاده (‌13) قرار داشت كه وصف آن به صورت منظومه‌ای بیتی درآمده است:
یاران هنگامی
از روزگاران روزی
از گاهان گاهی
چو»قیس« پوشیده بودم از پوست كل جامه‌ای
گذرم افتاد بر پای درخت كهنسالی
پرسیدم ای درخت بلند تناور برومند
كس می‌داند حساب سال وتاریخ وعمرت گذشته از چند؟
از عمرت چند و چندین سال گذشته؟
چه كسی تو را در این دیار نشانده؟
شنیدم صدایی از درخت
از آن كهن درخت تندومند
بدان ای كه دردت به دردم افتد
نهالی بودم در دوران »كیومرث كی«
جنگ »سیامك« و دیوان را دیده‌ام
»هوشنگ« و سپاه افسانه‌ای‌اش را دیده‌ام (14)
در میان لران بختیاری هم به نمونه‌های فراوانی از بیت برمی‌خوریم . »سخن راندن از شعرهای بختیاری یا به روایت خودشان بیتها، با آن همه زمینه وسیع. برای چون تویی كه به ماهی و روزی گوش تو آشنا به این بیتها شده است، نه ادای حقی است و نه گامی در شناسایی، ‌آخر آن همه بیت با آن همه تنوع، با آن همه مضامین و محتوای عاطفی- سیاسی و اجتماعی را چگونه می‌شود گرد آورد«(15)
بیتهای بختیاری ستایش پرمهر و صادقانه‌ای است از شجاعتها، دلبریها و از خود گذشتگیها و... (16)
یكی از مشهورترین بیتهای بختیاری، بیت »ابوالقاسم خان« است. ابوالقاسم خان پسر »امیر مفخم« از جمله مخالفانی بود كه در زمان رضا خان پهلوی سر به شورش برداشت، وی مدت زمانی با سربازان و قشون رضاخانی در »زردكوه« بختیاری جنگید و تلفات زیادی به قشون نظامی آن روز وارد آورد.
بعدها در زمان حكومت محمد رضا پهلوی، رژیم موفق شد با دستیاری »تیمور بختیار« او را فریب دهد و به تهران منتقل سازد. هر چند به ظاهر او را امان داده بودند، اما در تهران با دسیسه او را از بین بردند.
بیت ابوالقاسم خان عموما حكایتی از شرح دلاوریها و ستیز او با قشون دولتی است.
شاد باشید آقا»ابوالقاسم« پیراهن گرامی
تا صد سال كركس بخورد، هست لاشه نظامی
رضا خان!‌ با بادی دستم به شالت
لاشه‌ام را با خود ببر، برتو حلالت
اكنون جنگ است جنگ
خدا می‌داند كه جنگ تفنگ است (17)
معروف ترین بیتهای بختیاری عبارتند از: دی بلال، دوالالی، المان المان، گاگرو، شیر علی مردون، ابوالقاسم خان، عبده ممد للره، میرزا خرگود، نامدار خان و  بختیار.
لرهای بویر احمدی كه در استان كهكیلویه و بویر احمد ساكن‌اند نیز بیتهای مخصوص به خود دارند. بیتهای بویر احمدی واكنشی لطیف و پراحساس از زندگی مردم پاكدل و دل آینه است. مردمی همه لطف و صفا، همه یكرنگی و پاكی، در این بیتها، نه ریا می‌بینی نه دورنگی، هر چه هست خلوص است و سادگی.(18)
در میان ایل بویر احمدی نیز بیتها انواعی دارند، بسان بیتهای رزمی و بیتهای بزمی كه »حوشكله« نام دارد و خواندن آن برعهده زنان  ایل است. یكی به اسم »سرخون«آن را می‌‌خواند و دیگران پاسخش می‌دهند. (19)
یكی از معروف‌ترین بیتهای لران بویر احمدی بیت »لهراسب« است:
بویر احمدیها یادم كنید بیشتر سر تنگ
چه كسی  دیده یك لرزاده با شاه كند جنگ
تفنگ »عثمانی« كای»لهراسب« قنداق از پولاد است
از سرهنگ بپرسید چه به روزگارش آوردم
كای لهراسب در نوگك و خان درپرین
جنازه‌ها را جمع كنید تا ببیند خان
ا ی خدا سه مرد به من برسان
یاری از »شاه محمدی« نه از اسدالله
كت كوتاه و شلوار بلند دیدنی است
ای خدا سرنگون كن تخت رضا شاه
كی لهراسب پسر الیاس، شوی گلابی
تا صد سال كركس بخورد كشته نظامی (20)
چنانكه از محتوای این بیت برمی‌آید،»كی لهراسب« پسر» الیاس « یكی از رعایای ایل بویر احمدی علیه» اسدالله خان« و رضا شاه قیان كرده و به كوه زده و سرگذشت وی به مرور به صورت بیت در میان آن ایل درآمده است.
بیت درمیان كردهای فراسوی مرزها
در كشورهای تركیه، عراق، سوریه، ارمنستان، گرجستان، آذربایجان ، قرقیزستان و تركمنستان نیز اقلیتهای قابل توجهی از كردها زندگی می‌كنند. در آن سرزمینها نیز در میان  ایلات و عشایر وقبایل كرد نمونه‌های فراوانی از بیت دیده شده است. دراین رهگذر در مورد سیر تحولات بیت در میان كردهای تركیه، عراق، سوریه و بعضی از جمهوری‌های سابق شوروی مطالبی ارائه می‌شود.
بیت در میان كردهای تركیه
كردان در چهار رده استان جنوب شرقی تركیه ساكن‌‌اند. از نظر مذهبی، فرهنگی و نژادی رابطه مستقیمی با فرهنگ و نژاد ایرانی دارند. تا قبل از جنگ »چالدران« ، آن سرزمینها نیز در ید فرمانروایان ایران قرار داشت، اما از آن هنگام به بعد مرزبندیهای جدید سیاسی آنان را از مام وطن جدا ساخت. با این وصف نیز كردهای تركیه هرگز رشته‌های پیوند خود را با فرهنگ ایرانی نبریدند و پیوند فرهنگی - مذهبی خود را همچنان پاس داشتند. ماندگار بودن بیت در میان آنان به رغم اعمال تند و فشارهای اختناق آمیز علیه گفت و شنود به زبان كردی و منع پوشیدن لباسهای كردی وغیره را می‌توان بخشی از این پیوند دیرین فرهنگی با دیگر ایرانیان دانست.
»ع - رحمی« نویسنده كرد با الهام از بیت معروف»مم الان« نمایشنامه‌ای را در دو پرده نوشته است. (21) و در سال 1334 (‌هجری قمری ) نیز در استانبول كتاب مم و زین احمد خانی كه با الهام از بیت مم و زین سروده شده بود. به چاپ رسید. (22)
»یاشر كمال« نویسنده نامدار كرد در خاطرات خود به وضوح، بودن بیت را در میان كردهای تركیه  تایید كرده است و می‌گوید:
»خانواده مادرم. پدرش، برادرانش و همه بستگان مرد خانواده مادرم جملگی از اشقیاهای (1) معروف بودند . دایی‌ام »خاله میرو« (Miro ) معروف ترین اشقیای آن حدود بود و در سرتاسر آنادولی شرقی،‌ایران و قفقاز شهرت داشت.
من خودم بیتها، ترانه‌ها و آوازهای بسیاری را در وصف شجاعت و رشادت او از دهن مردم شنیده‌ام،  وی در همه آنها نقش یك قهرمان را داشت. او در 25 سالگی كشته شد. خانواده ما این افتخار را  داشت كه گاهی اوقات از معروف‌ترین و نامدارترین بیت خوان و شاعر ملی كرد »ابدال زینكی« (Abdal-zeyneki) پذیرایی كند. او داستان، بیت و منظومه‌های حماسی برای ما می‌خواند، زانو به زمین می‌زد و حماسه‌سرایی می‌كرد. بیت خوانها و داستان سرایان دیگری هم به خانه ما می‌آ‌مدند. یكی از آنان علی عاشق نام داشت. در خانه ما همیشه به روی بیت خوانها و منظومه سرایان  كرد و ترك گشوده بود، اغلب به ما سر می‌زدند. من همه آنها را دوست داشتم. بیت خوان خانوادگی ما  »ابدال موسی«(Abdal Muse) بود. بیت حماسی را درباره »چقور آوانیك« می‌خواند. در آن بیت از »محمد پاشا« سوره ملی فرمانروای بزرگ كرد سخن می‌گفت و قهرمانیهای وی را می‌ستود. در آن هنگام كه من كودك بودم،  صدها عاشق و بیت سرا در ‌آنادولی وجود داشت، از این روستا به آن روستا می‌رفتند و بیت سرایی می‌كردند.
عموی پدرم »امیر گلی خان« پس از شكست قیام »شیخ سعید« مانند اغلب روسای عشایر كرد در تبعید به سر می‌برد، او به منطقه ما تبعید شده بود و بیت خوان خود را نیز همراه آورده بود. بیت خوان (Deng bej) شبها تا صبح از جنگها و مبارزان و شكستهای كردها برایش بیت می‌خو.اند. بیتهایی می‌خواند كه در اغلب آنها امیر گلی خان شركت خان شركت داشته بود، از راهزنان و اشقیاهای شرافتمند و معروف می‌گفت.«
به رغم ممنوع بودن زبان كردی در تركیه، بیت در آنجا همچنان در میان كردها زیسته است. در چند سال اخیر در جراید كردی استانبول ( Ronahi ، Welateme، Welat، Azadi ، dengi Azad) نمونه‌های مكتوبی از بیت كردی دیده می‌شود و نوارهای ضبط شده رادیویی از بیتها منتشر شده است. در سال 1994  »احمد آراس« كتاب خج (Xec) و سیامند(Siyamand) خود را در استانبول انتشار داد.
ادامه دارد...
احمد شریفی مهاباد.منبع: هفته نامه سیروان





Check PageRank