تبلیغات
وبلاگ شخصی توفیق بیتوشی - میزانسن‌های استاد در قاب شیک

تازه ها : ظرفیت شعر ایرانی جهانی نیست . . .
نویسنده :توفیق بیتوشی
تاریخ:سه شنبه 28 خرداد 1392-06:10 ب.ظ

میزانسن‌های استاد در قاب شیک

میزانسن‌های استاد در قاب شیک
میزانسن‌های استاد در قاب شیک
فرهیختگان/حسن محمودی: علی رفیعی این روزها با یک گروه جوان «یرما» را در سالن استاد سمندریان مجموعه ایرانشهر روی صحنه برده است. اجرایی که مخاطب حرفه‌ای تئاتر هرگز نمی‌تواند از تماشای آن چشم‌پوشی کند. بی‌تردید، علی رفیعی کارگردان مهمی است و متن لورکا یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌های شاعر آزادیخواه است. حال تلاقی این دو در صحنه تئاتر ایران، امر مهمی را می‌سازد. سه‌گانه «یرما»، «عروسی خون» و «خانه برنادا آلبا» فدریکو گارسیا لورکا این استعداد را دارد که هر کارگردانی را برای دست و پنجه نرم کردن با آن وسوسه کند. در این میان «یرما» به لحاظ امکانات اجرایی‌اش، وسوسه‌برانگیزتر است. متن، مجال زیادی در اختیار کارگردان و بازیگرانش برای دست و پنجه نرم کردن قرار می‌دهد. متن لورکا، خوانشی از اسپانیای تحت سیطره فاشیست عقیم شده است. شاعر اعتراضش را به ناباوری جامعه آن زمان از طریق به تصویرکشاندن زندگی به بن‌بست رسیده یرما فریاد می‌زند. گویا قرار بوده مبنای این اجرا، متن آداپته شده محمد چرمشیر از یرما باشد.
«رقص با مادیان‌ها»ی محمد چرمشیر پیش از اجرای رفیعی منتشر شد. اینکه چرا علی رفیعی قید اجرای متن محمد چرمشیر را زده است، سخن دیگری است که علی رفیعی، اصالت متن لورکا را علت اصلی تصمیمش می‌داند. با این حال نمی‌توان خاطره به یادماندنی از همکاری رفیعی و چرمشیر در نمایش«درمصر برف می‌بارد» را فراموش کرد.
علی رفیعی در کارگردانی‌اش، تحلیل درست و هوشمندانه‌ای از یرما دارد. آن‌گونه که کارگردان با تجربه، تلاش می‌کند تا یرما به یک اسطوره در برابر نماد آبادانی و باروری اسپانیای آن زمان تبدیل شود. آنچه مربوط به کارگردانی اوست، حاکی از همین تحلیل است.
هیچ اجرایی از رفیعی را نمی‌توان به یاد آورد که طراحی صحنه‌اش ستودنی نباشد. بحق هر کدام از اجراهای او از این لحاظ، کلاس‌های درس مهمی برای تئاتر ایران بوده است و خواهد بود. اجرای اخیر علی رفیعی نیز چنین است. «یرما» هم امکان فوق‌العاده‌ای برای اوست تا یک بار دیگر در سالن مستطیلی قدرت و خلاقیتش را در این کار به رخ بکشد و باور کنیم که او همچنان استاد و بی‌همتاست. هر لحظه اجرای نمایش «یرمای» علی رفیعی در آن قاب مستطیلی صحنه، عکسی تماشایی است تا از ملال احتمالی نمایش بکاهد. کارگردانی، طراحی صحنه، طراحی لباس و آهنگسازی اجرای علی رفیعی از شاهکار نمایشنامه‌نویس اسپانیایی حکایت از این دارد که کارگردان دوست‌داشتنی‌مان، همچنان فکرش بکر و خلاق است و ایده‌های جذابی برای به روی صحنه بردن یک اثر مهم دارد. بعد از تماشای نمایش یرما تردیدی به جانم افتاد که از لابه‌لای قفسه کتاب‌های تئاتری یرمایی را بیرون بکشم که ترجمه احمد شاملو است. رفیعی تا آنجا که توانسته به متن لورکا براساس همان ترجمه شاملو وفادار است. شاملو زبان نمایشنامه را به زبان مردمان فرودست و عامیانه نزدیک می‌کند تا به روح اثر وفادار باشد. اما این ترجمه در قاب شیک و میزانسن‌های کارگردان در اجرا، تماشاگرش را دچار تضاد می‌کند. آیا این مشکل کارگردان است یا گروه او که بازی‌شان، با تحلیل کارگردان از یرما فاصله دارد؟ رفیعی مدعی است که با یرما، نسل جدیدی از بازیگران تئاتر را معرفی خواهد کرد. با مرور بازیگرانی که حضورشان را مدیون تربیت‌های درست علی رفیعی هستند، به اهمیت حرف کارگردان «یرما» پی خواهیم برد. بازیگران یرما، چهره‌های جدیدی هستند که شانس حضور در کاری مهم، آن هم درصحنه اجرایی از رفیعی را یافته‌اند، اما این بازیگران، به خود مجال درخشیدن را نداده‌اند. انگار همه چیز را همان‌طوری بازی می‌کنند که کارگردان از آنها خواسته است. حرکت‌ها درست است، اما روح ندارد. روح متن در پس بیان جیغ‌وار آنها گم می‌شود. به جای عصیان، گوش تماشاگر سرسام می‌گیرد از جیغ‌های مدام. به نظر می‌رسد بازیگران متن را روخوانی می‌کنند. اما بازی‌شان سر جای خود است. این مهم است که بازی‌ات در تعریف زیباشناسی کارگردانی همچون علی رفیعی قرار گیرد، اما مهم‌تر این است که با بازی‌ات، نقشی را که بازی می‌کنی، با شکل و شمایل خودت ماندگار کنی. اینجاست که بازیگران در شماری بسیار از هویت اصلی خود خالی می‌شوند. این ایراد بازیگران «یرما» در اجراهای متاخرتر، کمرنگ می‌شود و نشان از آن دارد که کارگردان موفق شده است به مرور انرژی بازیگران را آزاد کند و به آنها با تامل، فرصت دهد تا خود را در صحنه تئاتر بهتر نشان بدهند. اما انگار هنوز خیلی زود است تا بازیگران در نقش‌های‌شان پخته شوند و تماشاگران خود را در روح اثر غرق کنند. این خطری است که علی رفیعی متحمل می‌شود، اما آیا این هزینه را مخاطب نیز باید پرداخت کند؟ با همه این اوصاف، تماشای «یرما» به کارگردانی علی رفیعی از آن مجال‌های مغتنمی است که پیشنهاد می‌کنم آن را از دست ندهید.




Check PageRank